Zakład Teorii Literatury i Kultury

Kierownik: Dr hab. Marzena Kubisz

Pracownicy Zakładu:

Doktoranci:

Profil badawczy

Zakładu Teorii Literatury i Kultury prowadzi badania w obrębie trzech głównym nurtów badawczych współczesnej humanistyki, tj.: (I) kulturoznawstwa, literaturoznawstwa i filozofii, (II) interdyscyplinarnych studiów literaturoznawczych, oraz (III) interdyscyplinarnych studiów kulturowych (cultural studies).

I. INTERDYSCYPLINARNE BADANIA NA POGRANICZU KULTUROZNAWSTWA, LITERATUROZNAWSTWA I FILOZOFII osadzone są głównie w teorii zagadnień literackich i kulturowych oraz bazują na współczesnej myśli krytycznej w oparciu o problemy z zakresu antropologii kultury, językoznawstwa, kognitywistyki, estetyki, religioznawstwa czy studiów kulturowych (cultural studies). Działania naukowe w tym obszarze badawczym koncentrują się na następujących tematach:

1. Tropy Trzeciego czyli badania obejmujące „problem Trzeciego” w ramach dychotomii tożsamy-inny analizujące heterogeniczną kategorię Trzeciego na tle klasyfikacji binarnych i niejednorodnych zjawisk kulturowych. Nadrzędnym zagadnieniem tych badań jest transgresja i opozycja względem znanych dualizmów kultury. Studia nad „tropami Trzeciego” – rozumianymi w dwojakim sensie: i jako ślady i jako dyskursywne metafory – obejmują zagadnienia podmiotowości, etyki, tożsamości etnicznej i genderowej, cielesności, szeroko rozumianej przestrzeni kulturowej (fizycznej i wirtualnej), semantyki i tekstualności.

2. Współczesne koncepcje podmiotowości – obszar obejmujący zarówno badania z zakresu antropologii kultury, takie jak kontrast pomiędzy chrześcijańską koncepcją osoby a nowoczesną kategorią podmiotu wraz z historyczną i światopoglądową genezą tych modeli, jak i filozoficzno-krytyczne zagadnienia związane z problematyzacją podmiotu kartezjańskiego: koncepcje podmiotowości jako stawania-się, trans-podmiotowości, zagadnienia biocentryzmu w myśli posthumanistycznej i międzygatunkowej, krytyczna analiza antropocentrycznej koncepcji podmiotu, relacja dyskursu granic ciała i nowożytnych dyskursów podmiotowości. Badania nad podmiotowością obejmują także studia nad płcią kulturową (gender studies) oraz teorie odmienności (queer studies), rozpatrywane m.in. w kontekście doświadczenia ucieleśnienia (embodiment), biopolityki oraz kulturowej inskrypcji ciała.

3. Filozoficzność literatury / literackość filozofii, gdzie przedmiotem badań jest przenikanie się filozofii i literatury zarówno w rozumieniu metodologicznym (literatura jako filozofia/filozofia jako literatura, fenomenologiczne badania nad literaturą, dekonstrukcja w filozofii i literaturze) jak i w specyficznych kontekstach tematycznych czy historycznych. W ramach tego obszaru badane są filozoficzne aspekty dzieła literackiego (takie jak np. problematyka czasu) oraz zagadnienia ontologiczne związane ze statusem bytowym dzieła literackiego i świata przedstawionego. Badania obejmują także osadzone w historycznie rozumianym literaturoznawstwie studia nad zazębianiem się literatury i filozofii, w szczególności w kontekście empiryzmu brytyjskiego i oświeceniowej filozofii umysłu.

4. Współczesna myśl postsekularna czyli badania wpisujące się w nurt postsekularny współczesnej humanistyki, obejmujący takie obszary jak filozofia religii, teologia feministyczna, mistyka chrześcijańska, dyskurs apofatyczny i teologia negatywna. Obok studiów nad postsekularnymi interpretacjami literatury i kultury podejmowane są również zagadnienia wpisujące się w kulturową antropologię i obejmujące analizę historycznej i światopoglądowej genezy rywalizujących z sobą modeli tożsamości: chrześcijańskiej koncepcji osoby oraz nowoczesnej kategorii podmiotu. W obrębie tej ramy metodologicznej prowadzone są badania mające na celu ukazanie zainicjowanej przez feminizm dyskusji nad biblijnym obrazem kobiety w świetle historycznych i filologicznych ustaleń egzegezy klasycznej.

5. Język w literaturze i w teorii literatury, gdzie głównym przedmiotem badań jest retoryka literatury oraz dyskursu literaturoznawczego. Pierwsza perspektywa skupia się na takich problemach jak narracja (elementy teorii narracji w zastosowaniu do wybranych autorów, epok oraz gatunków), funkcjonowanie języka w dziele literackim (funkcje języka w dramacie) a także perswazyjny wymiar tekstu literackiego oraz jego interpretacji. Druga z kolei obejmuje swym zasięgiem badania nad zabiegami i środkami stylistycznymi wykorzystywanymi przez literaturoznawców oraz takie zagadnienia jak interpretacja jako przejaw „woli mocy” instytucjonalnej czy teoria jako retoryka.

II. INTERDYSCYPLINARNE STUDIA LITERATUROZNAWCZE to prowadzone obok klasycznie pojmowanych badań historycznoliterackich, studia nad wybranymi zagadnieniami, epokami i szkołami literaturoznawstwa, obejmujące poziom metadyskursywny, oraz koncentrujące się na instytucjonalnym wymiarze studiów nad literaturą i ich miejscem we współczesnej humanistyce. Badania podejmowane w tym obszarze wkraczają także w takie dziedziny studiów akademickich jak university studies czy academic labor studies, i skupiają się wokół następujących obszarów:

1. Literaturoznawstwo historyczne obejmujące szerokie spektrum studiów historyczno-literackich oraz wybrane zagadnienia z literatur anglojęzycznych badanych w kontekście takich problemów jak: recepcja i wpływ, „życie” i „żywotność” kulturowa klasyki literackiej, genologia, recepcja oraz późniejsze przetworzenia i adaptacje wybranych utworów (również przekład literacki oraz konwencje kinematograficzne w adaptacji). Przez pryzmat tych zagadnień badane są m.in. dramat angielski (Szekspir, dramat gotycki i romantyczny), Gotyk literacki w Anglii (literatura tajemnicy i grozy oraz jej odmiany), literatura irlandzka XX i XXI wieku.

2. Estetyka analityczna i kognitywistyka w badaniach literaturoznawczych. Przedmiotem tych badań jest relacja pomiędzy estetyką analityczna (analityczna / angloamerykańska filozofia literatury) i kognitywistyką w badaniach literaturoznawczych, a także ich odniesienie do zagadnień tradycyjnie kojarzonych z poststrukturalną (czy też formalistyczno-struktualną) teorią literatury. Obie metodologie badań są stosunkowo nowe i zazwyczaj podkreślają swoją odrębność od tradycji teoretyczno-literackiej, jednocześnie nie są one w stanie uciec od stawiania esencjalnych pytań o literaturę i, szerzej, sztukę, dotyczących definicji dzieła literackiego, znaczenia, roli intencji, czytelnika, przyjemności estetycznej, procedur związanych z interpretacji. Umieszczenie tych badań w kontekście kognitywistyki otwiera nowe perspektywy w studiach nad poetyką, narratologią, czy recepcją czytelniczą, podkreślając "ucieleśniony" wymiar ludzkiego poznania.

3. Instytucjonalny wymiar literaturoznawstwa i humanistyki – badania koncentrujące się na historii nauki o literaturze i nauczania literatury na uniwersytecie, jej ewolucji, przeobrażeniach zakresu pojęcia literatury, a także na funkcjach dydaktyki literaturoznawczej oraz roli autorytetów naukowych (np. status tzw. „publicznego intelektualisty). Studia te powiązane są z kontekstem neopragmatycznym, obejmującym takie zagadnienia jak związek teorii z praktyką, powiązania badań naukowych z dydaktyką i administracją akademicką, również w odniesieniu do kryzysu legitymizacji w naukach humanistycznych oraz perspektyw rozwoju literaturoznawstwa.

4. Polifonia czyli studia porównawcze w szerokim zakresie: od polsko-angielskich badań komparatystycznych zazębiających się ze studiami nad przekładem literackim, przez zjawiska korespondencji sztuk i przekład intersemiotyczny, po przenikanie się różnych dziedzin sztuki w zjawisku liBeratury rozpatrywanej w kontekście historii i teorii literatury. W ten obszar wpisują się również studia nad karniwalizacją i polifonicznością w powieści, a także nad relacją między „ja” a „cudzym słowem” (czużoje słowo).

5. Tematyka historyczno-polityczna w literaturze a więc badania literatury jako ekspresji tożsamości, głównie w ujęciu postkolonialnym. Szczegółowe zagadnienia obejmują m.in. kompleksowość tworzenia tożsamości i podmiotu, zależności socjo-kulturowo-polityczne występujące w byłych koloniach, wpływ języka na proces dekolonizacji, a także – w kontekście współczesnej powieści irlandzkiej – pisarstwo „rozliczeniowe”, nurt „konsyliacyjny”, osobisty wymiar historii w narracji pierwszoosobowej, oraz mieszanie konwencji autobiograficznej z fikcją.

6. Groza, tajemnica, suspens – badania poświęcone literaturze grozy (Gothic studies), a w szczególności konstruowaniu literatury gotyckiej i jej statusu kulturowego przez dyskurs krytyczny oraz wpływy metodologii, ugruntowanej w szeregu dostępnych współcześnie teorii kulturowych (psychoanaliza, marksizm, feminizm, poststrukturalizm, nowy historyzm, etc.), na definicję gatunkową i określenie funkcji kulturowo-społecznej gatunku. W tym obszarze badana jest również funkcjonalność koncepcji literatury gotyckiej w obrębie współczesnego dyskursu krytycznego, jak również tło historyczno-społeczne poszczególnych tekstów z kanonu literatury gotyckiej oraz dyskursywne podstawy reakcji krytyki literackiej na pojawienie się literatury grozy w osiemnastym wieku i jej powracające postaci w kolejnych stuleciach.

III. INTERDYSCYPLINARNE STUDIA KULTUROWE czyli badania wpisujące się w nurt współczesnych cultural studies i antropologii kultury jako studiów nad procesami tworzenia znaczenia i jego dystrybucji. Badania w tym zakresie koncentrują się na szeroko rozumianych tekstach kultury (również kultury wizualnej, popularnej i materialnej) i są rozpatrywane w różnych kontekstach krytycznych i teoretycznych, obejmujących przede wszystkim kulturoznawcze oraz socjologiczne analizy tekstów literackich i nieliterackich. Do wiodących tematów w tym obszarze należą:

1. Ekokrytyka. Krytyka konsumeryzmu czyli badania z zakresu teorii ekokrytycznej i post-marksistowskiej krytyki konsumeryzmu obejmują studia nad retoryką współczesnego dyskursu ekologicznego, zjawisko prędkości w kulturze, oraz zależności pomiędzy ekokrytyką, etnobiologią i rozwojem technologii. Relatywność opozycji kultura / natura, zakwestionowanie kategorii „przyrody”, problematyzacja antropocentrycznego porządku tożsamości, czy też przewartościowanie paradygmatu przyspieszania wymagają wyznaczenia nowych perspektyw badawczych, które pozwolą na systematyczną analizę zmieniającego się krajobrazu kulturowego. Badania nad prędkością uwzględniają również rozwijający się w ostatnich latach obszar kulturowych studiów krytycznych, tzw. resistance studies, gdyż istotnym ich elementem stanowią badania poświęcone zagadnieniu spowolnienia w kulturze, gdzie kulturowy i społeczny wymiar powolności (slow life) analizowany jest z perspektywy swojego potencjału kontestacyjnego.

2. Technologia. Przestrzeń miasta tj. studia nad przestrzenią miejską zazębiające się z nurtem badań ekokrytycznych oraz koncetrujące się na zagadnieniach teoretycznych w obrębie dyskursów ekokrytycyzmu i studiów cyberkulturowych. Badania dotyczą takich tematów jak tożsamość ponowoczesna w dyskursach science fiction i popularnonaukowych, hybrydyczność podmiotowości rozpiętej pomiędzy kulturą i naturą, a także redefinicja tej opozycji binarnej w kontekście bioartu oraz współczesnej etnobotaniki i etnobiologii jako elementów nowego aktywizmu miejskiego.

3. Dyskursy apokalipsy i wojny – podejmowane w kontekście teorii kultury i czerpiące z teorii poststrukturalistycznych studia nad dyskursami apokalipsy, wojny i technologii w mediach informacyjnych, literaturze fantastyczno-naukowej oraz kulturze popularnej. Studia te w sposób interdyscyplinarny czerpią z metodologii studiów kulturowych, medioznawstwa, rozmaitych perspektyw historiograficznych, narratologii, semiotyki, a także filozofii poststrukturalnej / post-humanistycznej, lokując reprezentacje badanych zjawisk w perspektywie takich pojęć jak mit, hiperrzeczywistość, czy symulakrum. Analizie podlegają procesy tworzenia i dystrybucji znaczenia w kontekstach m.in. dyskursów apokalipsy, kształtowania pamięci, recepcji kulturowej i popkulturowych reprezentacji wojny, tworzenia kanonu literatury wojennej, czy pojęcie wiktymizacji jako strategii politycznej i kulturowej.

4. Science fiction oraz rozrywka interaktywna – obszar badań nad literaturą fantastycznonaukową i rozrywką interaktywną podejmowane są w odniesieniu do reprezentacji podmiotowości (głównie w perspektywie myśli posthumanistycznej) oraz w perspektywie teorii literatury i kultury, zwłaszcza ich obszarów dotyczących praktyk interpretacji tekstu. W ramach tej tematyki podejmowane są studia nad rolą i funkcją literatury jako narzędzia poznawczego (w szczególności w kontekście literackich reprezentacji podmiotowości) z perspektywy uwarunkowań ewolucyjnych oraz rolą i miejscem darwinowskich studiów literaturoznawczych (Darwinian literary studies) jako narzędzia badawczego we współczesnej teorii literatury.

5. Spektakl. Poza. Camp – obszar, w którym metodologię określają pojęcia pochodzące z rejestrów teoretycznych dotyczących problemów pozotwórczych w kulturze, skupiające się głównie na analizie zjawisk kultury wizualnej i popularnej. Studia w tym obszarze obejmują analizę wpływu zmian kulturowych na kształtowanie (się) reprezentacji oraz praktyk literackich i społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem normy jako formy narracji kulturowej. Przyjmując perspektywy zaczerpnięte ze studiów kulturowych, analizy tekstów kultury oscylują wokół takich zagadnień jak odmienne estetyki literackie i praktyki kultury (camp, kicz, groteskowość) i ich relacji do tekstów kultury popularnej.

6. Afekt i współczesne dyskursy emocji – obszar badań nawiązujący do wprowadzonych niedawno affect studies i love studies, analizujących obecność poetyki emocji i reprezentacje miłości w tekstach kultury.

Istotnym elementem działalności naukowej i badawczej Zakładu jest redakcja czasopisma naukowego Er(r)go: Teoria – Literatura – Kultura poświęconego badaniom kulturoznawczym i literaturoznawczym. Periodyk poświęcony jest przede wszystkim refleksji teoretycznej nad wytworami kultury współczesnej – także kultury popularnej – ze szczególnym naciskiem na zagadnienia literackie i w najszerszym sensie z literaturą związane. Tematyka obejmuje analizę zjawisk, dzieł, procesów kulturowych i literackich oraz ich uwarunkowań, analizę kontekstów je określających, zagadnienia metodologii badań literaturoznawczych i kulturoznawczych, analizę współczesnych tendencji w kulturze i ich założeń myślowych, zmiany paradygmatów teoretycznych i metodologicznych, analizę etycznych i aksjologicznych uwikłań prądów oraz zjawisk kulturowych i literackich, syntezy teoretycznoliterackie i kulturoznawcze. Er(r)go jest projektem ciągłym realizowanym w Zakładzie z udziałem doktorantów i pracowników Instytutu.

 

 

logo ikila blue small

 

Wydział Filologiczny Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach
ul. Gen. S. Grota-Roweckiego 5
41-205 Sosnowiec