Zagadnienia interdyscyplinarne w kontekście kultury i literatury brytyjskiej

Zagadnienia interdyscyplinarne w kontekście kultury i literatury brytyjskiej

Przy obecnym stanie badań nad kulturą i literaturą brytyjską, problematyka zagadnień badawczych wykracza daleko poza sferę kulturowo-literacką. Coraz bardziej interesujące stają się obszary pograniczne, nie tylko kulturowo-literackie, ale także związane z badaniami socjologicznymi, estetycznymi, politycznymi i ekonomicznymi. Badania nad kulturą i literaturą brytyjską zostały poszerzane o takie konteksty jak kultura brytyjsko-amerykańska, kultura brytyjsko-polska, literatura porównawcza np. brytyjsko-niemiecka, brytyjsko-amerykańska, problematyka przekładu, którego teoria postuluje przekraczanie granic kultur, aspekty estetyczno-filozoficzne w literaturze angielskiego obszaru językowego, zagadnienia historyczno-literackie oraz wiele innych zjawisk na styku kultury i literatury anglojęzycznej. Od najdawniejszych czasów historycznych kultury staro-angielskiej, literatury średniowiecza, ale nade wszystko od czasów XVIII wieku kultura i literatura brytyjska staje się ważnym wyzwaniem i inspiracją dla badań interdyscyplinarnych. Obejmują one już nie tylko analizy historyczne dzieł literackich, ale także aspekty teoretyczne, kulturoznawcze, filozoficzne, psychologiczne, strukturalne, problematykę przestrzeni i czasu w literaturze, badania nad podmiotowością i tożsamością, odmiennością kulturową, często w kontekście kultury europejskiej i poza-europejskiej (np. amerykańskiej). Proponowane zagadnienia badawcze dotyczą zatem szerokiej gamy tematycznej, która często wychodzi poza ramy historyczne i konteksty związane tylko z kulturą i literaturą brytyjską i obejmuje wiele obszarów porównawczych – innych literatur i kultur (poza)europejskich.

A. Studia nad literaturą wczesnego średniowiecza. Badania nad literaturą i kulturą staro-angielską skupiają się na poszukiwaniach i na analizie zależności pomiędzy wczesnochrześcijańską tradycją hermeneutyczną obecną w tekstach patrystycznych, a poezją staro-angielską. Pośród szczegółowo poruszanych tematów znajdują się takie zagadnienia jak: teologia apofatyczna, poetyka i teoria chaosu w literaturze staro-angielskiej, hybrydowość i wizualność tekstu, elementy gnostyckie w literaturze staro-angielskiej oraz paradygmat zagadkowości w poezji i kulturze staro-angielskiej w świetle teologii apofatycznej. Głównym celem badań jest przestudiowanie średniowiecznych angielskich reprezentacji świata marginalnego, świata odwróconych hierarchii i świata potwornego w świetle teorii mitograficznych. Badania te opierają się ponadto na zagadnieniach społecznej historii średniowiecza i dodatkowo podejmują tematykę współzależności pomiędzy średniowieczną kulturą słowa pisanego i średniowieczną kulturą wizualną.

B.Wyzwania dialektyczne w okresie oświecenia. Badania skupiają się na kulturowej funkcjonalności satyry, komedii, literatury humorystycznej jako czynnika nadzorującego  równowagę całokształtu orientacji światopoglądowych społeczeństwa lub wspólnoty. Metodologia takiej dialektyki otwiera nowe przestrzenie dyskursywne, często przypatruje się paradygmatom ontologiczno-epistemologicznym albo jako interesownej projekcji ideowej pewnego typu osobowości lub jako czynnego instrumentu perswazji o charakterze ideologiczno-politycznym. Badania te mają charakter nie tylko historyczno-literacki, lecz – w myśl wytycznych brytyjskich studiów kulturowych – zajmują się szeroko rozumianą sferą publiczną, czy też, kulturą jako taką. Studia obejmują także tematykę przed-oświeceniową (np. restauracji epoki Stuartów), która w wielu aspektach może być wstępem do kultury XVIII wieku, ciekawej dla okresu oświecenia afirmacji życia dostatniego oraz związanego z nią poszukiwania punktu stabilizacji społeczno-bytowej. Pragnienie nowych wrażeń, kształtowanie nowych stylów życia torują drogę nowej ideologii mieszczańskiej, błyskotliwie ukazanej przez literaturę nowej epoki, a zwłaszcza przez rozkwitającą w tym czasie komedię.

C.Kultura i literatura romantyzmu. Badania skupiają się na literaturze wieków XIX i XX, a szczególnie na pismach estetycznych tego okresu. Obejmują również studia nad fenomenologicznymi aspektami analizy literackiej. Kluczowe pojęcia w rozważaniach nad literaturą romantyczną obejmują problematykę dotyczącą: pojęcia ironii, dowcipu, absolutu literackiego, podmiotu transcendentalnego, intersubiektywizmu, itp. Teoretyczne rozważania oparte są na interpretacjach literatury angielskiej, powieści i utworów poetyckich ery wiktoriańskiej, także w oparciu o filozofię i estetykę niemiecką. Ważnym aspektem jest także badanie śladów innych kultur w literaturze i kulturze brytyjskiej (m.in. niemieckiej, francuskiej, celtyckiej, itp.). Badania interdyscyplinarne mają na celu pokazanie złożoności kwestii współistnienia kultur w Europie (polskość a Europa) oraz określenia związków międzykulturowych, w tym także porównywanie kultur (angielskiej, amerykańskiej, irlandzkiej, szkockiej, hiszpańskiej, polskiej, niemieckiej i in.). Innym aspektem jest także badanie historii kultury w oparciu o sztuki literackie (w tym poezję), muzyczne (polifoniczność dyskursu), wizualne, które, szczególnie w XIX wieku, traktowane są jako punkt wyjścia dla badań estetycznych współczesności.

D. Sensorium nowoczesności - kultura i literatura XIX wieku. Badania dotyczą kultury i literatury XIX wieku i procesów kształtowania się nowoczesności, zarówno w jej materialnym, jak i mentalnym, czy też emocjonalnym wymiarze, przede wszystkim sposobu w jaki artefakty techniczne i mechanizacja życia codziennego wpłynęły na rozwój kultury szybkości, pośpiechu, intensywności, przeciążenia sensorycznego, zmęczenia i, w konsekwencji, nadmiaru (wyczerpania). Szczególne miejsce w badaniach zajmuje analiza popularnych w latach 60-tych XIX stulecia powieści należących do gatunku „sensation novel” i zawartego w nich wieloaspektowego obrazu nowoczesności. Liczne badania XIX wieku stają się także inspiracją dla koncepcji ponowoczesnych, zbuntowanych przeciwko tradycyjnym konwencjom romantyzmu – wizualizacja, voyeuryzm, „skopiczny model rzeczywistości”, itp.

E. Czas w kulturze i literaturze. Metronom czasu jest częstym miernikiem sztuk, np. poezji, czy muzyki. Studia nad czasem w obu sztukach koncentrują się na poezji wiktoriańskiej (m.in. G.M. Hopkins, czy malarstwo Pre-Rafaelitów), ale także na elementach muzycznych (W. Pater czy T.S. Eliot), w tym m.in. na zagadnieniach „stylu późnego” w muzyce, literaturze i sztukach wizualnych.  Zagadnienie czasu jest ważnym elementem świata przedstawionego – wyraźna nieustanna, obsesyjna świadomość czasu jako siły kształtującej i determinującej ludzkie doświadczanie świata i relacji. W kontekście analizy literatury poprzez tematykę śmierci (M. Blanchot) oraz pojęcia metafory jako środka wyrażającego niewyrażalne (P. Ricoeur), wizja sztuki literackiej i wizualnej jako narzędzia pozwalającego powstrzymać upływ czasu – to ważne aspekty badań literacko-teoretycznych i kulturowych XIX i XX wieku.

F. Obecność literatury brytyjskiej w kulturze polskiej (XIX-XXI wiek) w ujęciu opisowych badań nad przekładem artystycznym. Przedmiotem badań są zagadnienia przekładu artystycznego, a w szczególności seria translatorska. Po „zwrocie kulturowym” w translatoryce zakwestionowano tezę o możliwości jednoznacznego określenia znaczenia oryginału, a co za tym idzie pojawiła się możliwość zaistnienia wielu tekstów sekundarnych. Celem badania są przekłady literackie oraz selekcja i antologizacja literatury brytyjskiej (prozy, poezji i dramatu) w kulturze polskiej. Analiza ma ukazać uwarunkowania historyczno-kulturowe, które kształtowały (inicjowały lub blokowały) rozwój serii recepcyjnych brytyjskich dzieł literackich. Badania podejmują problem strategii przekładu obcości i elementów trzeciej kultury oraz technik translacyjnych dotyczących przetransponowania nawiązań intertekstualnych i wewnątrztekstowych. Teoria tłumaczeniowa opera się m.in. na modelu opisowych badań nad przekładem zaproponowanym przez G. Toury’ego i K. van Leuven-Zwart.

G.Aktualność (post)modernizmu. Kultura i literatura XX wieku Przedmiotem zainteresowania są mechanizmy dyskursywne (jak np. krytyka uniwersalizmu) występujące zarówno w dziełach jak i teoriach literackich, plastycznych, muzycznych i architektonicznych, dzięki którym kontynuowany jest radykalny impuls modernistyczny przy pomocy nowych metod „narracji”, czy fragmentacji. Zainteresowania badawcze w tej tematyce koncentrują się także na sposobach, a jaki europejski kanon literacki, plastyczny i filozoficzny zostaje zaadoptowany i przekształcony przez kultury skolonizowane, by służyć ich samookreśleniu się w walce z kolonizatorem i określeniu tożsamości. Konfrontacja kultury europejskiej z jej niepokojącym sobowtórem ma na celu przewartościowanie wielu formuł w schemacie aksjologicznym, który często pojawia się w dyskusjach wokół polityki tożsamościowej takich jak: kultura elitarna, kultura popularna, wielokulturowość (tutaj także kultura i poezja niemiecka i żydowska np. R.M. Rilke czy Paul Celan), itd. Przedmiotem badan są także kultury: irlandzka, niemiecka, hiszpańska, polska, itp. w konfrontacji z kulturami krajów anglojęzycznych.

H. Mechanizmy reprodukcji kulturowej. Ciekawe w obszarze badań współczesnych jest odkrywanie mechanizmów odpowiedzialnych za względną integrację i hierarchizację elementów kultury symbolicznej. Kluczowe dla tej problematyki są studia interdyscyplinarne nad kategorią dyskursu oraz powiązania jej z pojęciami bezpośrednio odwołującymi się do dynamiki struktur społecznych, takimi jak habitus, kapitał kulturowy i strukturyzacja. Badania dotyczą poszukiwania interpersonalnych strategii kształtowania się sensu w kulturze. W tym kontekście ważne są także studia nad podmiotowością i tożsamością dotyczące wzajemnych relacji zachodzących pomiędzy subiektywnością aktora społecznego a społeczną obiektywizacją struktur społecznych i kulturowych. Podmiotowość i tożsamość stają się istotnymi problemami badawczymi w analizie społeczeństwa globalnego, które ze swej natury jest wielokulturowe i post-tradycyjne, pozbawione trwałych fundamentów jednostkowych narracji tożsamościowych.

 

logo small

Instytut Kultur i Literatur Anglojęzycznych

 

Wydział Filologiczny Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach
ul. Gen. S. Grota-Roweckiego 5
41-205 Sosnowiec