Teoria literatury i kultury

Badania teoretyczne i metodologiczne pozostają w ścisłym związku z badaniami kulturoznawczymi i historycznoliterackimi. Teoria rozumiana jest jako działalność interdyscyplinarna, skupiająca w sobie kategorie literaturoznawstwa, kultury, etyki, estetyki, filozofii, językoznawstwa, semiotyki, przekładoznawstwa, nauk kognitywnych, antropologii, pozostające jednak nie w relacji eklektycznego zbioru, a uzupełniającego się i wewnętrznie konsekwentnego aparatu pojęciowego. Pośród przedmiotów badań teoretycznych wymienić należy szcze-gólnie te pojęcia, które same stanowią - niejednokrotnie zachodzące na siebie - rozległe ob-szary badawcze, a które jednocześnie umożliwiają głębszy wgląd w teksty kultury i literatury.

 A. Teorie interpretacji we współczesnej myśli literaturoznawczej i kulturoznawczej. Badania z tego z zakresu dotyczą wpływu, jaki wywierają współczesne prądy intelektualne na redefinicję teorii literatury i sposobu jej zastosowania do praktyki interpretacji tekstu (zarówno literackiego, jak i szerzej - kulturowego). Analizie i dyskusji podlegają tu teoretycznie kontrowersyjne i niejednoznaczne pojęcia takie jak znaczenie, tekstualność, intencja, prawomocność, pluralizm interpretacyjny. Nierozerwalnie związane z zagadnieniem interpretacji mechanizmy struktur rozumienia i pojmowania świata odnoszą dylematy hermeneutyczne do fundamentalnych problemów natury ontologicznej, fenomenologicznej, czy wreszcie kognitywnej. Na szczególne zainteresowanie zasługują stanowiska i zagadnienia, które podnoszą kwestię roli i konsekwencji interpretacji jako procesu osadzonego w ogólnym kontekście polityczno-kulturowym, takie jak antyfundacjonizm, neopragmatyzm, hermeneutyka, studia nad retoryką kultury, semiotyka kultury.

B. Tożsamość - jako kategoria filozoficzna i społeczna - ujmowana jest jako konstrukt dyskursywny: historycznie uwarunkowany i heterogeniczny konglomerat powstały w wyniku współdziałania różnorodnych determinant, m. in. języka, religii, ideologii, konfliktu kultur, koncepcji kultury jako "innego" natury, ustanowienia konwencji krajobrazu, sposobów rozumienia przestrzeni i topografii. Podmiotowość traktuje się jako formacją niejednorodną, rozszczepioną, szukającą substytutu dla braku jednolitego fundamentu swojej identyfikacji. Refleksja epistemologiczna warunkuje refleksje kulturoznawcze, etyczne, socjopolityczne.

C. Inność. Inny / Obcy / Trzeci. U teoretycznego podłoża badań leży wieloletnia już i nadal kontynuowana refleksja nad konstruktywną i destruktywną dla podmiotowości i tożsamości mocą Innego. Badania te wiążą się szczególnie z badaniami nad tożsamością społeczną i wie-lokulturowością, nad odrzuceniem oraz wygnaniem jako konstytutywnymi kategoriami kultu-ry, a także na dialogu i rozmowie z Innością w obszarze poezji i filozofii. W ostatnim czasie badania postulują także i obejmują Trzeciego, rozumianego jako kategorię ontologiczną i etyczną, przełamującą binaryzm tożsamości i inności.

D. Podmiot / Podmiotowość / Cielesność. Badania teoretyczne nad kształtem i dylematami podmiotowości sięgają po materiał dyskursu klasycystycznego, ale też sytuują się w bieżącej poststrukturalistycznej i postmodernistycznej dyspucie na temat uwarunkowań kulturowej egzystencji człowieka. Prowadzone są m. in. jako zrąb do teorii autobiografii, jako przejaw uniwersalnego tekstualizmu oraz w kontekście konkretnych tekstów filozoficznych i literackich. Jeden z wątków badawczych poświęcony jest sposobom, w które ciało (jako faktura zmysłów) w ekspozycji, do której może dojść w pewnych rodzajach literatury, sztuki i muzyki, czyni problematycznym konstruowanie estetycznych sensów takiego doświadczenia (zarówno w perspektywie historycznej jak i współczesnej). W tym kontekście zainteresowanie badawcze skupia się również na odzmysławiającej roli, jaką odegrał kicz w oddzieleniu myśli i doświadczenia. Badania dotyczą także związków znaczenia (porządku symboliczne-go) z ciałem w takich dziedzinach jak sztuka, film i literatura.

E. Hybrydyczność / nebularność. Postawienie dylematu hybrydyczności w badaniach wyzna-cza w jednakowej mierze tematykę refleksji teoretycznej jak i sferę poszukiwań tekstowych. To pierwsze zadanie obejmuje problematykę zatarcia granic tak pojęć jak i klarownych dychotomii, czy też obszarów jasno wyznaczonych przez tradycyjną humanistykę. Zatarcie róż-nic między pojęciami centrum i peryferii, między obrzeżem kultury a dominującym paradygmatem zmienia hierarchię aksjologiczną i poznawczą. Przeformułowanie pojęcia tekstu z zamkniętej całości w przenikającą inne teksty mgławicę wymusza nowe procedury analityczne. Z drugiej strony, świadomość rozmycia i opalizacji granicy kieruje uwagę badaczy w sfery niejasne, niesprecyzowane dotychczas klarownie, niedookreślone.

F. Pamięć. Zagadnienie pamięci jawi się jako jedno z kluczowych pojęć współczesnego paradygmatu. Pamięć w mniejszym stopniu rozpatrywana jest jako przewodni motyw czy temat literacki, a bardziej jako obszar, w którym spotykają się wektory ideologiczne, kulturowe, epistemologiczne i ontologiczne, tj. obszar z wnętrza którego można dokonywać szczególnie wnikliwego oglądu kultury. W sferze dociekań znajdują się między innymi relacje pamięci i podmiotowości, pamięci i Innego, pamięci i reprezentacji semiotycznej, pamięci i historii, pamięci i miejsca, a także rozumienie pamięci jako przestrzeni wirtualnej lub tekstualnej.

logo small

Instytut Kultur i Literatur Anglojęzycznych

 

Wydział Filologiczny Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach
ul. Gen. S. Grota-Roweckiego 5
41-205 Sosnowiec